Di Sản Thái Úy Tô Hiến Thành
Không gian tâm linh thiêng liêng lưu giữ dấu tích an táng, văn bia khoa tràng, mộc bản cổ cùng hệ thống đền miếu phụng thờ trên khắp dải đất non sông hình chữ S.
Đền Văn Hiến (Văn Hiến Đường)
Đền Văn Hiến (Văn Hiến Đường) tọa lạc tại đầu làng cổ Hạ Mỗ, sát bên hữu ngạn dòng sông Nhuệ cổ. Di tích được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng là Di tích Lịch sử và Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia vào tháng 11 năm 1991.
Nguyên khởi từ thời Lý, nơi đây là văn chỉ của làng dựng lên để tôn vinh đạo học và các bậc tiên hiền. Sau khi Thái úy Tô Hiến Thành qua đời vào năm 1179, nhân dân đã quy táng thi hài và đưa bài vị ông vào thờ chính tại gian hậu cung để muôn đời hương khói tri ân.
Ngoài ra, đền còn phối thờ Tiến sĩ Đỗ Trí Trung (đỗ tiến sĩ năm 1484 dưới triều vua Lê Thánh Tông, danh sĩ hội Tao Đàn), tạo nên một trung tâm văn hóa học vấn đặc sắc của đất Thăng Long - xứ Đoài.
Di tích Lịch sử và Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia
(Quyết định số 2015-VH/QĐ năm 1991)
Lăng Mộ Cổ Thái Úy Tô Hiến Thành
Theo ngọc phả và sử sách địa phương, sau khi trút hơi thở cuối cùng vào ngày 12 tháng Sáu năm Kỷ Hợi (1179), triều đình nhà Lý bãi triều 3 ngày, cả nước để tang. Vua Lý Cao Tông đã chuẩn y cho đưa linh cữu vị đại thần phụ chính về an táng tại quê nhà Hạ Mỗ.
Mộ phần của ông được đặt trang trọng ngay trong khuôn viên Đền Văn Hiến, hướng nhìn ra dòng sông Nhuệ cổ hiền hòa. Trải qua hơn 800 năm bão táp thời gian và chiến tranh tao loạn, nấm mộ cổ kính vẫn được dân làng Hạ Mỗ gìn giữ nguyên vẹn hình hài, hương khói phụng thờ đời đời không dứt.
Tục
lệ địa phương:
Hàng năm vào dịp lễ hội tháng Giêng và ngày giỗ tháng Sáu âm lịch, các dòng họ trong làng đều đến lăng mộ dâng lễ bái tạ công đức của tiền nhân.
Không gian trầm mặc dưới bóng cây đại cổ thụ và hồ nước bán nguyệt phong thủy tụ linh.
Tượng Đài Thái Úy Tô Hiến Thành Uy Nghi
Được đúc bằng đồng nguyên khối, đặt trang trọng trong khuôn viên đền Văn Hiến.
Tượng Đài Thái Úy Tô Hiến Thành Uy Nghi
Tượng đài Thái úy Tô Hiến Thành tại Đền Văn Hiến là công trình văn hóa mang giá trị biểu tượng sâu sắc. Tượng khắc họa hình ảnh vị đại thần đứng uy nghiêm, đầu đội mũ cánh chuồn phẩm phục triều Lý, khuôn mặt cương nghị nhưng đôn hậu.
Điểm đặc biệt của pho tượng là sự kết hợp hoàn hảo giữa Văn và Võ:
- Tay phải cầm cuốn binh thư: Biểu thị tài học uyên bác, trí tuệ định quốc an dân và đường lối trị nước nhân bản.
- Tay trái nắm đốc bảo kiếm: Biểu trưng cho uy quyền quân sự, khí phách dẹp giặc ngoại xâm giữ yên cõi bờ.
Đây là điểm chiêm bái thiêng liêng thu hút hàng vạn học sinh, sinh viên và nhân dân cả nước về dâng hương noi gương đức hạnh.
Văn Bia và Cổ Vật Quý Giá
Kiến Trúc Di Tích Đền Văn Hiến
Đền Văn Hiến được xây dựng theo bình đồ kiến trúc chữ Đinh truyền thống, gồm tòa Tiền tế, Đại bái và Hậu cung khép kín trang nghiêm.
Bộ khung chịu lực bằng gỗ lim già, kết cấu vì kèo kiểu "thượng rường hạ bẩy", chạm khắc tinh xảo các đề tài hoa văn tứ linh (Long, Lân, Quy, Phụng), mây tản và hoa cúc cách điệu mang phong cách nghệ thuật thời Lê - Nguyễn.
Mái đền lợp ngói mũi hài rêu phong cổ kính, bốn đầu đao uốn lượn mềm mại vươn lên giữa không gian tĩnh mịch của làng quê xứ Đoài.
Nghi Lễ và Thờ Phụng: Lễ Hội 22 Tháng Giêng
Hàng năm, cứ vào ngày 22 tháng Giêng âm lịch (ngày sinh của Thái úy), nhân dân làng Hạ Mỗ lại long trọng mở hội Đền Văn Hiến.
Nghi lễ đặc sắc nhất là đoàn rước kiệu Bát cống hoành tráng nối liền ba di tích quốc gia: Đình Vạn Xuân -> Đền Văn Hiến -> Chùa Hải Giác. Các bô lão trong trang phục cổ truyền cử hành đại lễ tế thần, đọc chúc văn ca ngợi công đức cao dày của Thái Úy Tô Hiến Thành.
Phần hội tưng bừng với các trò chơi dân gian như đấu vật truyền thống, thi đấu cờ tướng, thổi cơm thi và giao lưu nghệ thuật ca trù xứ Đoài.
Các Nghi Thức Tế Lễ Chính
1.
Lễ Mộc Dục (Tắm tượng):
Cử hành vào chiều ngày 21 tháng Giêng bằng nước
thơm tinh khiết theo nghi lễ cổ truyền.
Các Nơi Thờ Thái Úy Tô Hiến Thành Trên Cả Nước
Sầm Sơn, Thanh Hóa
Đền Đệ Nhị
Đại Hoàng, Ninh Bình